Сетевая библиотекаСетевая библиотека
Skąpiec Molière (Jean-Baptiste Poquelin) Skąpiec to komedia Moliera, która po raz pierwszy została wystawiona w roku 1668. Początkowo nie spodobała się publiczności, jednak po pewnym czasie została dołączona do stałego repertuaru jednego z teatrów.Główny bohater utworu to Harpagon, który ma dwójkę dzieci – Elizę oraz Kleanta. Eliza jest zakochana w Walerym (który jest zarządcą u Harpagona), zaś Kleant w Mariannie (nie jest ona zbyt bogata). Oboje ukrywają to przed swoim ojcem, ponieważ jest on bardzo skąpy i nie zgodził by się na małżeństwa dzieci. Ojciec chce, aby Eliza poślubiła bogatego wdowca Anzelma, a sam chce poślubić Mariannę. Innym wątkiem jest kradzież majątku Harpagona pomimo, że był on dobrze ukryty. Zostaje przeprowadzone śledztwo… Skąpiec OSOBY: Harpagon, ojciec Kleanta i Elizy, zalotnik Marianny. Kleant, syn Harpagona, zalotnik Marianny. Eliza, córka Harpagona. Walery, syn Anzelma, zalotnik Elizy. Marianna, córka Anzelma. Anzelm, ojciec Walerego i Marianny. Frozyna, pośredniczka. Simon, faktor. Jakub, kucharz i woźnica Harpagona. Strzałka, służący Kleanta. Pani Claude, gospodyni Harpagona. Ździebełko, służący Harpagona. Szczygiełek, służący Harpagona. Komisarz i jego pomocnik. Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Harpagona. AKT I SCENA PIERWSZA WALERY Cóż to, nadobna Elizo, zapadłaś, widzę, w smutek po chwili serdecznego zapału, który sprawił, iż tak wspaniałomyślnie oddałaś mi wiarę i słowo? Wzdychasz, gdy ja jestem tak pełen radości? Powiedz, miałażbyś[1 - miałażbyś; chciałażbyś (forma daw.) – czyżbyś miała; czy chciałabyś. [przypis edytorski]] żałować, żeś mnie uczyniła szczęśliwym? Chciałażbyś cofnąć zadatek uczuć, do którego miłość moja zdołała cię nakłonić? ELIZA Nie, Walery, nie żałuję niczego. Zbyt słodka jakaś władza niewoli mnie ku tobie; nie mam nawet siły pragnąć, aby się to nie było stało. Ale jeżeli mam być szczerą, przyszłość napełnia mnie niepokojem; wielce się obawiam, że miłość zaprowadziła mnie dalej, niżby się godziło. WALERY I czemuż twoje ustępstwo napełnia cię obawą? Czegóż się lękasz? ELIZA Ach! nie jednej, ale stu rzeczy: porywczości ojca, wymówek rodziny, sądu świata; ale nade wszystko, Walery, odmiany twego serca i tego okrutnego zobojętnienia, jakim wy, mężczyźni, odpłacacie najczęściej zbyt tkliwe dowody niewinnego uczucia. WALERY Ach, nie czyń mi tej krzywdy i nie sądź wedle innych. Posądzaj mnie o wszystko raczej, Elizo, niż o to, bym mógł uchybić temu, com ci powinien. Nazbyt cię kocham, a miłość moja trwać będzie do grobu. ELIZA Ach, Walery, każdy wszak mówi to samo! W słowach wszyscy mężczyźni podobni są do siebie; czyny dopiero odsłaniają różnice. WALERY Skoro więc czyny jedynie dają poznać, czym w istocie jesteśmy, zaczekaj przynajmniej, aż będziesz mogła wedle nich osądzić me serce, i nie obarczaj mnie zbrodniami, czerpanymi w przedwczesnych podejrzeniach. Nie rań mnie, błagam, tak dotkliwym ciosem i zostaw mi czas, abym tysiącznymi dowodami mógł ci dowieść stałości mych płomieni. ELIZA Ach, jakże łatwo jest nas przekonać, gdy kogoś kochamy! O tak, Walery! i ja mniemam, że serce twoje niezdolne byłoby mnie zawieść. Wierzę, że kochasz prawdziwie i że mi będziesz wierny: nie chcę wątpić o tym i drżę już jedynie przed potępieniem świata. WALERY Ale skąd tak czarne przypuszczenia? ELIZA Nie lękałabym się niczego, gdyby każdy patrzał na cię moimi oczyma: w osobie twej znajduję dostateczne usprawiedliwienie wszystkiego, com uczyniła. Moje serce, na swoją obronę, może się powołać na wszystkie twoje przymioty, poparte jeszcze długiem wdzięczności, który niebo kazało mi względem ciebie zaciągnąć. Co chwila staje mi przed oczami straszliwe niebezpieczeństwo, które po raz pierwszy zbliżyło nas do siebie; szlachetna odwaga, z jaką nie wahałeś się narazić życia, aby mnie wydrzeć wściekłości wzburzonych fal; pełna tkliwości opieka, jaką mnie otoczyłeś, wydobywszy z wody, oraz te wytrwałe świadectwa żarliwej miłości, której ani czas, ani przeszkody nie zdołały odstręczyć. Więcej jeszcze! wszakże ta miłość każe ci zapominać o domu i ojczyźnie, zatrzymuje cię w tym mieście, zmusza cię, abyś, ze względu na mnie, trzymał w ukryciu stan i nazwisko, a wreszcie skłania do tego, iż aby mnie widywać, przyjąłeś obowiązki domownika mego ojca. Wszystko to nie mogło mnie nie przywiązać do ciebie i wystarcza najzupełniej w moich oczach, aby wytłumaczyć krok, na jaki się zgodziłam; nie wystarczy może jednak, aby go uniewinnić w oczach ludzi. Ach, wcale nie jestem pewna, czy świat zechce zrozumieć moje uczucia! WALERY Ze wszystkiego, coś tu na mą korzyść wymieniła, jedynie mej miłości pragnąłbym przypisać jakąś zasługę; co zaś do skrupułów, to sam ojciec stara się aż nadto, aby postępek twój uczynić zrozumiałym dla świata. Ten bezmiar skąpstwa i surowość, z jaką obchodzi się z dziećmi, zdolne są usprawiedliwić najśmielszą decyzję. Przebacz mi, urocza Elizo, że się wyrażam w ten sposób; wiesz wszakże, że trudno by było złagodzić sąd w tej mierze. Skoro jednak, jak się spodziewam, uda mi się odszukać rodziców, z łatwością przyjdzie nam ich ubłagać. Oczekuję z całym upragnieniem wiadomości i sam gotów jestem udać się po nie, jeśli rzecz będzie się przewlekała. ELIZA Ach, Walery, nie ruszaj się stąd, błagam, staraj się tylko zjednać przychylność ojca! WALERY Widzisz sama, jak usilnie pracuję nad tym, i ile trzeba było zręczności, aby dostać się do jego domu; jak się maskuję nieustannie, byle mu się przypodobać, i jaką rolę odgrywam tutaj, jedynie dla kupienia sobie jego życzliwości. Czynię w niej zresztą zadziwiające postępy. Przekonuję się, że aby pozyskać sobie ludzi, nie ma na świecie lepszej drogi, jak stroić się we własne ich skłonności, przejmować się ich mniemaniami, patrzeć z zachwytem na ich wady i przyklaskiwać wszystkim uczynkom. Nie ma obawy, aby można było przesadzić w tej komedii, choćby się ją grało w sposób najwidoczniejszy w świecie. Gdy chodzi o pochlebstwo, najmędrsi ludzie posiadają istne skarby naiwności; nie ma nic tak bezczelnego ani tak niedorzecznego, czego by nie połknęli, skoro się należycie rzecz zaprawi pochwałami. Szczerość szwankuje cokolwiek przy takim zatrudnieniu, ale cóż, kiedy się potrzebuje kogoś, trzeba się doń nagiąć! Skoro to jest jedyny sposób zdobycia ufności, wina nie leży po stronie pochlebców, lecz tych, którzy domagają się pochlebstwa. ELIZA Ale czemu nie próbujesz również zjednać sobie poparcia mego brata, na wypadek, gdyby służącej przyszła ochota zdradzić tajemnicę? WALERY Nie można zabiegać naraz o jedno i drugie; charakter ojca i syna są tak sprzeczne, że trudno by utrzymać się w podwójnej roli. Ale ty, ze swej strony, staraj się wpłynąć na brata i skorzystaj z przyjaźni, jaką ma dla ciebie, aby go nastroić przychylnie. Idzie właśnie. Odchodzę. Pomów z nim i odsłoń mu tyle, ile uznasz za stosowne. ELIZA Nie wiem, czy potrafię się zdobyć na to wyznanie. SCENA DRUGA KLEANT Bardzo rad jestem, że cię samą zastaję, siostro; pragnąłem pomówić z tobą i zwierzyć się z pewnego sekretu. ELIZA Z miłą chęcią, bracie. Cóż masz mi do powiedzenia? KLEANT Wiele rzeczy, moja siostro; i to w jednym słowie. Kocham. ELIZA Kochasz? KLEANT Tak, kocham. Ale nim powiem cośkolwiek dalej, wiem, że zależny jestem od ojca, i że powinność syna czyni mnie podwładnym jego woli; że nie godzi się przyjmować zobowiązania bez zezwolenia tych, którym zawdzięczamy życie; że niebo uczyniło ich panami naszych uczuć i że wolno nam rozrządzać sobą jedynie za ich wskazówką; że, nie ulegając wpływom szaleńczej namiętności, mogą mieć sąd o wiele zdrowszy i lepiej widzieć, co jest dla nas odpowiednie; że raczej trzeba polegać na bystrości ich rozsądku, niż na zaślepieniu żądzy, i że młodzieńcze porywy prowadzą nas najczęściej ku niebezpiecznym przepaściom. Mówię to wszystko, siostro, abyś ty nie potrzebowała sobie zadawać tego trudu; miłość moja bowiem nie chce o niczym słyszeć, i proszę cię, byś oszczędziła sobie wszelkich perswazji. ELIZA Czy już związałeś się, bracie, wobec tej, którą tak kochasz? KLEANT Nie; ale jestem na to zupełnie przygotowany i błagam raz jeszcze, nie staraj się mnie odwodzić. ELIZA Czyż jestem, bracie, tak ograniczoną? KLEANT Nie, siostro, ale ty nie kochasz; nie znasz słodkiej potęgi, z jaką tkliwe uczucie owłada sercem; dlatego lękam się twego rozsądku. ELIZA Ach, bracie, nie mówmy o moim rozsądku; nie ma człowieka, którego by on nie zdradził przynajmniej raz w życiu. Gdybym ci otworzyła serce, być może, okazałabym się w twoich oczach jeszcze mniej rozsądną od ciebie. KLEANT Och, dałby Bóg, aby twoje serce, podobnie jak moje… ELIZA Omówmyż najpierw twoją sprawę; powiedz mi, kto jest ta, którą pokochałeś? KLEANT Młoda osoba, która od niedawna mieszka w tej dzielnicy. Zda się, niebo samo stworzyło ją po to, aby natchnęła miłością każdego, kto się do niej zbliży. Na świecie nie może istnieć nic powabniejszego; wyznaję, iż straciłem zmysły od pierwszej chwili, kiedy ją ujrzałem. Nazywa się Marianna; mieszka z poczciwą matką, która prawie ciągle jest chora i do której przywiązana jest w sposób wprost niewiarygodny. Pielęgnuje ją, tuli i pociesza z czułością, która by cię wzruszyła do głębi. Wszystko, co czyni, tchnie jakimś niewymownym wdziękiem; w każdym postępku mieszczą się tysiące powabów, słodycz pełna uroku, pociągająca dobroć, uczciwość bez zmazy… ach, siostro, chciałbym, abyś ją mogła poznać. ELIZA Poznałam już niemal, bracie, z tego, co mówisz; abym zaś czuła dla niej sympatię, wystarczą mi, że ty ją kochasz. KLEANT Domyśliłem się, choć nic mi o tym nie mówiły, że nie są w zbyt świetnych stosunkach i że, mimo skromnego trybu, zaledwie mogą nastarczyć potrzebom. Czy ty pojmujesz, siostro, co to za szczęście móc się przyczynić do poprawienia losu osoby, którą się kocha; zręcznie udzielać nieznacznej pomocy skromnym potrzebom zacnej rodziny! Zrozum tedy, jak bolesne jest uczucie, że wskutek skąpstwa ojca niepodobieństwem jest dla mnie kosztować tej słodyczy i złożyć ukochanej w całej pełni świadectwo mej miłości. ELIZA Och, doskonale odczuwam, jak to musi być przykro. KLEANT Ach, siostro, bardziej, niż sobie można wyobrazić! Bo, powiedz, czy może być coś bardziej nieludzkiego, niż te drobiazgowe braki, które cierpimy w tym domu, i ta straszna surowość, w jakiej jęczymy bez przerwy? I na cóż się nam przyda, że będziemy mieli kiedyś majątek, skoro posiądziemy go wówczas, gdy miną najpiękniejsze lata! Toż dziś, aby się utrzymać, muszę wręcz zadłużać się na wszystkie strony; jestem, jak i ty zresztą, zniewolony uciekać się do łaski kupców, aby po prostu ubrać się przyzwoicie. Słowem, chciałem z tobą mówić, abyś mi dopomogła wybadać ojca, jak się zapatruje na moje uczucie; gdybym napotkał na przeszkody, zdecydowany jestem wraz z ukochaną szukać szczęścia gdzie indziej… Na wszystkie strony staram się w tym celu zebrać potrzebną sumę. Jeśli ty, siostro, znajdujesz się w podobnym położeniu i jeśli ojciec będzie się sprzeciwiał naszym pragnieniom, opuścimy go oboje i wyzwolimy się z przemocy, w jakiej nieznośne skąpstwo więzi nas od tak dawna. ELIZA To prawda, z każdym dniem daje on nam więcej powodów do opłakiwania przedwczesnej śmierci matki… KLEANT Słyszę jego głos; oddalmy się nieco dla dokończenia zwierzeń, następnie zaś połączymy siły, aby przewalczyć ojcowską tyranię. SCENA TRZECIA HARPAGON Precz mi stąd zaraz, w tej chwili, bez tłumaczeń! Dalej, zabierać mi się z domu, ty arcyhultaju, ty urodzony wisielcze! STRZAŁKA na stronie Nie widziałem w życiu takiej złej bestii, jak ten przeklęły starzec! Doprawdy, myślę czasem, że on ma diabła w sobie. HARPAGON Mruczysz jeszcze? STRZAŁKA. Za co mnie pan wygania? HARPAGON Będziesz się pytał, za co, obwiesiu jeden? Umykaj czym prędzej, bo cię ubiję na miejscu! STRZAŁKA Cóż ja zrobiłem? HARPAGON To zrobiłeś, że chcę, abyś się wynosił. STRZAŁKA Mój pan, a syn pański, kazał mi tu czekać. HARPAGON To idź, czekaj na ulicy, a nie stercz mi w domu, jak szyldwach[2 - szyldwach (daw., z niem.) – wartownik. [przypis edytorski]] na warcie, aby podpatrywać, co się dzieje, i ciągnąć ze wszystkiego korzyści. Nie chcę mieć bez ustanku pod nosem szpiega, zdrajcy, którego przeklęte oczy śledzą wciąż, co robię, pożerają wszystko, co posiadam, i myszkują na wsze strony, czyby się nie udało czegoś złasować. STRZAŁKA Jakże pan chcesz, u diabła, aby panu można było coś złasować? Jakim cudem tego dokazać, skoro wszystko zamykasz pod kluczem i stoisz na straży we dnie jak i w nocy? HARPAGON Będę zamykał, co mi się podoba, i stał na straży, ile tylko zechcę. Patrzcie mi wcibskich, którzy czuwają nad każdym moim krokiem! (Po cichu na stronie). Drżę cały, czy on nie domyśla się czegoś o moich pieniądzach. (Głośno). Ty może byłbyś zdolny rozsiewać plotki, że ja mam schowane pieniądze? STRZAŁKA Pan ma schowane pieniądze? HARPAGON Nie, łotrze, nie mówię tego wcale. (Po cichu). To można oszaleć! (Głośno). Pytam, ot tak, czy nie puszczasz takich bajeczek, aby mi na złość zrobić? STRZAŁKA Ech, cóż komu na tym zależy, czy pan masz, czy nie masz; dla nas to wychodzi na jedno i to samo. HARPAGON zamierzając się, aby mu dać policzek Będziesz mędrkował! Ja ci to mędrkowanie prędko wybiję z głowy! Zabieraj się; ostatni raz ci powiadam. STRZAŁKA Dobrze więc: zabieram się. HARPAGON Czekaj: nie wynosisz czego z domu? STRZAŁKA Et! cóż bym mógł stąd wynieść? HARPAGON Chodź, chodź tutaj, niech zobaczę. Pokaż ręce. STRZAŁKA Oto. HARPAGON Drugie! STRZAŁKA Drugie? HARPAGON Tak. STRZAŁKA Oto. HARPAGON wskazując na spodnie Strzałki Nic tutaj nie schowałeś? STRZAŁKA Niechże pan zobaczy. HARPAGON obmacując spodnie Strzałki Te szerokie hajdawery[3 - hajdawery (daw., z ukr.) – obszerne spodnie, szarawary. [przypis edytorski]], to jakby stworzone na magazyny złodziejskie. Bardzo bym rad, aby kogo zaprowadziły na szubienicę. STRZAŁKA na stronie Ach, jakże taki człowiek wart byłby swego losu, i z jakąż radością okradłbym go naprawdę! HARPAGON Hę? STRZAŁKA Co? HARPAGON Co ty mówisz o okradzeniu? STRZAŁKA. Mówię, że może pan wszystko przetrząsnąć, aby się przekonać, czy go nie okradłem. HARPAGON Właśnie, właśnie. (Harpagon przetrząsa kieszenie Strzałki.) STRZAŁKA na stronie Niech zaraza wygniecie skąpstwo i dusigroszów! HARPAGON Hę? Co powiadasz? STRZAŁKA Co powiadam? HARPAGON Tak; co powiadasz o skąpstwie i dusigroszach? STRZAŁKA Mówię, żeby zaraza wygniotła skąpstwo i dusigroszów. HARPAGON O kimże to chcesz mówić? STRZAŁKA O dusigroszach. HARPAGON Któż to są ci dusigrosze? STRZAŁKA Obrzydliwcy i brudasy. HARPAGON Ale kogo przez to rozumiesz?… STRZAŁKA Cóż się pan o to tak troszczy? HARPAGON Bo mi się podoba. STRZAŁKA Myśli pan, że chciałem mówić o panu? HARPAGON Myślę, co myślę; ale chcę, abyś powiedział, do kogoś to mówił. STRZAŁKA Mówiłem… mówiłem do mojej czapki. HARPAGON Ejże, bo ja przemówię do twojego grzbietu. STRZAŁKA Zabroni mi pan wymyślać na skąpców? HARPAGON Nie; ale zabronię odpowiadać i być zuchwałym. Milczeć! STRZAŁKA Nie wymieniłem nikogo. HARPAGON Piśnij jeszcze, a kości ci połamię. STRZAŁKA Uderz w stół… HARPAGON Nie zmilczysz? STRZAŁKA Niech stracę. HARPAGON Ej! ej! STRZAŁKA pokazując Harpagonowi jeszcze jedną kieszeń O, jeszcze jedna: czyś pan zadowolony? HARPAGON Dalej, oddaj bez obszukiwania. STRZAŁKA Co? HARPAGON To, co wziąłeś. STRZAŁKA Nic nie wziąłem. HARPAGON Z pewnością? STRZAŁKA Z pewnością. HARPAGON No, to z panem Bogiem. Ruszaj do wszystkich diabłów! STRZAŁKA na stronie Ładna odprawa, daję słowo! HARPAGON Odpowiesz za to przed twoim sumieniem. SCENA CZWARTA Oto mi kawał obwiesia! Wygląda mocno podejrzanie; wolałbym, aby ten pies kulawy raz zniknął mi już z oczu. Ach, cóż to za straszny kłopot mieć w domu tak znaczną sumę; szczęśliwy, kto ma cały majątek w bezpiecznej lokacie, a zachowa sobie tylko to, co potrzebne na codzienne wydatki! To niemała rzecz znaleźć w domu bezpieczną kryjówkę; co do mnie, wszystkie zamknięcia i skrzynie uważam za mocno niepewne i nierad na nich polegam. To istna przynęta dla złodziei: każdy przede wszystkim tam się dobiera. SCENA PIĄTA HARPAGON myślqc, że jest sam Mimo to, nie wiem, czy dobrze uczyniłem, zakopując w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów, które mi wczoraj oddano. Dziesięć tysięcy talarów w złocie, to suma dosyć… (Na stronie, spostrzegając Kleanta i Elizę) O nieba! sam się zdradziłem! Zapał mnie uniósł; lękam się, iż rozprawiając sam ze sobą, mówiłem zbyt głośno. (Do Kleanta i Elizy) Co się stało? KLEANT Nic, ojcze. HARPAGON Dawno jesteście tutaj? ELIZA Weszliśmy właśnie. HARPAGON Słyszeliście… KLEANT Co, ojcze? HARPAGON To… ELIZA Co takiego? HARPAGON To, co mówiłem. KLEANT Nie. HARPAGON Owszem, owszem. ELIZA Wybacz, ojcze… HARPAGON Widzę dobrze, że was coś doleciało. Rozmawiałem właśnie sam ze sobą, jak ciężko dziś jest wydostać pieniędzy; mówiłem, że bardzo jest szczęśliwy, kto ma w domu z jakie dziesięć tysięcy talarów. KLEANT Obawialiśmy się zbliżyć, aby ci nie przeszkodzić, ojcze. HARPAGON Bardzom rad, że wam to mogę powiedzieć, abyście sobie nie tłumaczyli fałszywie i nie wyobrażali, że to ja mam dziesięć tysięcy talarów. KLEANT Nie mieszamy się do twoich spraw, ojcze. HARPAGON Dałby Bóg, abym je miał, owe dziesięć tysięcy. KLEANT Nie przypuszczam… HARPAGON To byłby dla mnie interes nie lada. ELIZA To są rzeczy… HARPAGON Przydałyby mi się bardzo… KLEANT Sądzę, że… HARPAGON Wiedziałbym, co z nimi zrobić. ELIZA Jesteś, ojcze… HARPAGON Nie narzekałbym wówczas na ciężkie czasy. KLEANT Mój Boże, wszakże ty, ojcze, nie masz chyba przyczyn do narzekania: wszystkim wiadomo, że posiadasz ładny majątek. HARPAGON Ja, ładny majątek! Ci, co tak mówią, łżą bezczelnie. Nic fałszywszego pod słońcem; to tylko hultaje rozpuszczają umyślnie takie pogłoski. ELIZA Nie unoś się, ojcze. HARPAGON To nie do wiary, że własne dzieci zdradzają mnie i stają w rzędzie moich nieprzyjaciół! KLEANT Czy to znaczy być twoim nieprzyjacielem, mówić, że posiadasz majątek? HARPAGON Tak. Podobne gadania, a także i twoje szalone wydatki, staną się przyczyną, że któregoś dnia przyjdzie mi tu ktoś gardło poderżnąć w mniemaniu, że ja po prostu sypiam na złocie. KLEANT Jakież ja robię nadzwyczajne wydatki? HARPAGON Jakie? Czy może być coś bardziej oburzającego niż te wspaniałe stroje, w których paradujesz po mieście? Wczoraj musiałem wyłajać Elizę, ale ty jesteś jeszcze gorszy. To woła o pomstę do nieba; ściągnąwszy z ciebie to, co masz na grzbiecie, można by uzyskać wcale ładny kapitalik. Mówiłem ci mało dwadzieścia razy, mój synu, że cały twój tryb życia bardzo mi się nie podoba; diabelnie mi coś bawisz się w markiza. Aby stroić się w ten sposób, musisz mnie chyba podskubywać. KLEANT Ej, bardzom ciekaw, jakby to można ojca podskubywać. HARPAGON Cóż ja mogę wiedzieć? Skądże zatem bierzesz na to, aby się utrzymać na takiej stopie? KLEANT Ja, ojcze? Gram, po prostu; ponieważ zaś gram bardzo szczęśliwie, obracam całą wygraną na swoje potrzeby. HARPAGON To bardzo źle robisz. Jeżeli masz szczęście w karty, powinieneś z tego korzystać i składać wygraną na uczciwy procent, aby się czegoś dociułać. Chciałbym bardzo wiedzieć, nie mówiąc już o reszcie, do czego służą te wstążki, którymi jesteś upierzony od stóp aż do głowy? Czy kilka sprzączek[4 - kilka sprzączek – Wedle dawnej mody przypinano spodnie do kaftana za pomocą sprzączek, ale modnisie zaczęli je pokrywać obfitością wstążek. [przypis tłumacza]] nie wystarczyłoby tak samo do przymocowania spodni? Bardzo też potrzebne wyrzucać pieniądze na peruczki, kiedy można nosić włosy swojego chowu, nie wydając ani szeląga! Założyłbym się, że w tych wstążkach i perukach utonęło co najmniej dwadzieścia pistoli[5 - dwadzieścia pistoli – Pistol wynosił wówczas 11 funtów; 20 pistoli = 220 funtów. [przypis tłumacza]]; zaś dwadzieścia pistoli przynosi rocznie osiemnaście funtów, sześć susów i osiem denarów, chociażby się tylko pobierało jeden od dwunastu. KLEANT Masz słuszność, ojcze. HARPAGON Dajmy temu pokój i mówmy o czym innym. (Widząc, że Eliza i Kleant dają sobie znaki) Hej! (Po cichu na stronie) Zdaje się, że się porozumiewają, aby mi zwędzić sakiewkę. (Głośno) Cóż znaczą te miny? ELIZA Drożymy się z bratem, kto będzie mówił pierwszy; oboje mamy ci, ojcze, coś do powiedzenia. HARPAGON I ja wam także. KLEANT To, co ci mamy powiedzieć, ojcze, dotyczy małżeństwa. HARPAGON I ja również o małżeństwie chciałbym z wami pogadać. ELIZA Ach, ojcze! HARPAGON Po cóż te krzyki? Czy słowo, czy rzecz sama tak cię przeraża, moja córko? KLEANT Biorąc małżeństwo tak, jak ty je pojmujesz, ojcze, może ono słusznie przerażać nas oboje. Lękamy się, że nasze uczucia znajdą się w niezgodzie z twoim wyborem. HARPAGON Chwilę cierpliwości; nie macie się o co trwożyć. Wiem, czego wam trzeba; ani jedno, ani drugie nie będzie miało powodu się uskarżać na moje zamiary. Aby więc przystąpić do rzeczy, (do Kleanta) powiedz mi, czy zauważyłeś kiedy młodą osobę, imieniem Mariannę, mieszkającą niedaleko od nas? KLEANT Owszem, ojcze. HARPAGON A ty? ELIZA Słyszałam tylko o niej. HARPAGON I jak ci się wydaje, synu, ta panienka? KLEANT Osobą wprost uroczą. HARPAGON Jej wejrzenie?… KLEANT Pełne niewinności i powabu. HARPAGON Układ i obejście?… KLEANT Czarujące po prostu. HARPAGON Nie uważasz, że taka dziewczyna zasługuje w zupełności, aby o niej pomyśleć? KLEANT Owszem, ojcze. HARPAGON Że mogłaby być dla każdego pożądaną partią? KLEANT Bardzo pożądaną. HARPAGON Że wygląda na osobę, któfa potrafi być dobrą gospodynią? KLEANT Niewątpliwie. HARPAGON I że mąż mógłby z nią być szczęśliwy? KLEANT Z pewnością. HARPAGON Jest tylko mała trudność: obawiam się, że nie posiada takiego posagu, do jakiego by się miało prawo. KLEANT Ach, ojcze, cóż znaczy majątek, gdy chodzi o małżeństwo z istotą godną uwielbienia! HARPAGON Za pozwoleniem, za pozwoleniem. Można by rzec jedynie, że jeżeli się nie weźmie za nią tyle, ile by się pragnęło, można się starać odbić to na innych rzeczach. KLEANT Oczywiście! HARPAGON Słowem, bardzo się cieszę, że się zgadzamy w zapatrywaniach: łagodne bowiem wejrzenie i stateczność panienki ujęły mnie za serce, i, byleby miała bodaj jaki posążek, gotów jestem ją zaślubić. KLEANT Co? Jak? HARPAGON Hę? KLEANT Jesteś gotów, ojcze, powiadasz… HARPAGON Zaślubić Mariannę. KLEANT Kto? ty, ojcze? Ty? HARPAGON Tak, ja, ja, ja. Cóż to ma znaczyć? KLEANT Słabo mi się jakoś zrobiło. Pozwól mi odejść, ojcze. HARPAGON To minie. Idź prędko do kuchni i wypij dużą szklankę czystej wody. SCENA SZÓSTA HARPAGON Oto nasi wymuskani panicze; tyle w nich siły, co w kurczęciu. To zatem, moja córko, postanowiłem dla siebie. Co do Kleanta, przeznaczam dlań pewną wdowę, o której mi właśnie mówiono dziś rano; ciebie zaś wydam za pana Anzelma. ELIZA Za pana Anzelma? HARPAGON Tak; jest to człowiek dojrzały, rozsądny i doświadczony; nie ma więcej nad pięćdziesiąt lat i słynie ze swoich dostatków. ELIZA kłaniając się Ja nie pragnę wyjść za mąż, mój ojcze, jeżeli pozwolisz. HARPAGON przedrzeźniając Elizę A ja, moja córeczko, moja duszyczko, pragnę, abyś wyszła za mąż, jeżeli pozwolisz. ELIZA kłaniając się powtórnie Wybacz mi, ojcze. HARPAGON przedrzeźniając Elizę Wybacz mi córko. ELIZA Jestem najuniżeńszą sługą pana Anzelma, ale, z przeproszeniem ojca, (kłaniając się znowu) żoną jego nie zostanę. HARPAGON Jestem twoim najniższym podnóżkiem, ale, (przedrzeźniając Elizę) z przeproszeniem panny, żoną jego zostaniesz jeszcze dziś wieczór. ELIZA Dziś wieczór? HARPAGON Dziś wieczór. ELIZA kłaniając się znowu To być nie może, ojcze. HARPAGON przedrzeźniając Elizę Będzie, moja córko. ELIZA Nie. HARPAGON Tak. ELIZA Nie, powiadam. HARPAGON Tak, powiadam. ELIZA Nie zmusisz mnie do tego, ojcze. HARPAGON Zmuszę, moja córko. ELIZA Raczej się zabiję, niż przyjmę takiego męża. HARPAGON Nie zabijesz się i przyjmiesz. Widział kto takie zuchwalstwo? Słyszał kto, aby córka w ten sposób przemawiała do ojca? ELIZA A słyszał kto, aby ojciec w ten sposób chciał wydawać córkę za mąż? HARPAGON To partia bez zarzutu: założę się, że każdy tylko pochwalić może mój wybór. ELIZA A ja się założę, że nikt rozsądny nie może go pochwalić. HARPAGON spostrzegając z daleka Walerego Oto Walery. Chcesz, abyśmy go obrali za sędziego w tej sprawie? ELIZA Chętnie… HARPAGON Zdajesz się na jego wyrok? ELIZA Dobrze, uczynię, co on powie. HARPAGON Zatem, rzecz załatwiona. SCENA SIÓDMA HARPAGON Chodź no, Walery. Obraliśmy cię właśnie, abyś powiedział, kto z nas ma słuszność: ja, czy córka. WALERY Ani wątpliwości, że pan. HARPAGON A czy wiesz, o co chodzi? WALERY Nie. Ale pan nie może nie mieć słuszności: pan, który jesteś wcieleniem rozsądku. HARPAGON Pragnę dziś wieczór jeszcze wydać ją za mąż za statecznego i bogatego człowieka; tymczasem, ta ladaco w nos mi powiada, że jej to ani w głowie! Cóż ty na to? WALERY Co ja na to? HARPAGON Tak. WALERY Hm, hm! HARPAGON Co? WALERY Powiadam, że w gruncie jestem najzupełniej pańskiego zdania; słuszność najoczywiściej jest po pańskiej stronie. Ale i córka nie jest tak zupełnie w błędzie, jeżeli… HARPAGON Jak to! Imć Anzelm jest partią pierwszej wody; szlachcic[6 - szlachcic to herbowy – docinek pod adresem dość rozpowszechnionej wówczas samozwańczej szlachty, rekrutującej się ze zbogaconych mieszczan, uzurpujących sobie ten tytuł. [przypis tłumacza]] to herbowy, człowiek spokojny, przyzwoity, rozsądny, zamożny, nie mający dzieci z pierwszego małżeństwa. Co mogłaby znaleźć lepszego? WALERY Wszystko prawda. Ale córka mogłaby znów odpowiedzieć, że pan traktujesz sprawę zbyt nagle; że trzeba by przynajmniej trochę czasu, aby się przekonać, czy jej serce… HARPAGON Nie; taką sposobność trzeba w lot chwytać po prostu. Sprawa ta przedstawia dla mnie korzyść, której, w innych warunkach, nie mógłbym się spodziewać: godzi się ją wziąć bez posagu. WALERY Bez posagu? HARPAGON Tak. WALERY Ha! na to już nic nie mogę odpowiedzieć. Bagatela! to, w istocie decydujący argument; muszę uchylić czoła. HARPAGON Pewno, że to stanowi dla mnie oszczędność wcale pokaźną. WALERY Oczywiście; nie można zaprzeczyć. Prawda, iż córka mogłaby nadmienić, że małżeństwo jest sprawą ważniejszą, niżby się zdawało; że chodzi tu o szczęście lub niedolę całego życia; że zobowiązanie, które ma trwać aż do zgonu, należy zaciągać z największą ostrożnością… HARPAGON Bez posagu! WALERY Ma pan słuszność; to rozstrzyga o wszystkim; rozumie się. Są ludzie, którzy by mogli sądzić, że w podobnej sprawie należałoby się liczyć i ze skłonnością córki; że tak znaczna nierówność wieku, chęci i usposobień narazić może na dotkliwe niebezpieczeństwa… HARPAGON Bez posagu! WALERY Tak, na to nie ma żadnej odpowiedzi; wiadomo. Któż, u diaska, mógłby się sprzeciwiać! Istnieją wprawdzie ojcowie, którzy by woleli raczej liczyć się z chęciami córki, niż z takim wydatkiem; którzy by nie chcieli poświęcić jej szczęścia dla swojej korzyści i którzy ponad wszystko inne stawiają w małżeństwie słodką wzajemną sympatię, ową rękojmię czci, spokoju i szczęścia; słowem… HARPAGON Bez posagu! WALERY To prawda; to zamyka usta. Bez posagu! Jak się tu oprzeć takiemu argumentowi? HARPAGON na stronie, spoglądając w stronę ogrodu Oho! zdaje mi się, że to pies szczeka. Czy tam komu nie przyszła chętka dobierać się do moich pieniędzy. (Do Walerego). Nie rusz się; wracam za chwilę. SCENA ÓSMA ELIZA Czy ty żarty stroisz, Walery, aby mówić w ten sposób? WALERY To aby go nie rozdrażnić i łatwiej dać sobie z nim radę. Sprzeciwiać się wprost, to pewny sposób, aby wszystko popsuć; są ludzie, których można opanować jedynie pozorną ustępliwością, usposobienia nie znoszące opozycji. Takie natury buntują się przeciw każdej prawdzie, bronią się ile w ich mocy przed drogą rozsądku, i jedynie krętymi ścieżkami można je doprowadzić tam, gdzie się zamierza. Udaj, że się zgadzasz na wszystko, a łatwiej zdołasz… ELIZA Ale to małżeństwo, Walery!… WALERY Poszukamy sposobów, aby je udaremnić. ELIZA Ale jakich, skoro jeszcze dziś wieczór ma być zawarte? WALERY Trzeba wyprosić zwłokę: najlepiej udać chorobę. ELIZA Zawezwą lekarzy i podstęp się wykryje. Конец ознакомительного фрагмента. Текст предоставлен ООО «ЛитРес». Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/zhan-batist-moler/skapiec/?lfrom=334617187) на ЛитРес. Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом. notes 1 miałażbyś; chciałażbyś (forma daw.) – czyżbyś miała; czy chciałabyś. [przypis edytorski] 2 szyldwach (daw., z niem.) – wartownik. [przypis edytorski] 3 hajdawery (daw., z ukr.) – obszerne spodnie, szarawary. [przypis edytorski] 4 kilka sprzączek – Wedle dawnej mody przypinano spodnie do kaftana za pomocą sprzączek, ale modnisie zaczęli je pokrywać obfitością wstążek. [przypis tłumacza] 5 dwadzieścia pistoli – Pistol wynosił wówczas 11 funtów; 20 pistoli = 220 funtów. [przypis tłumacza] 6 szlachcic to herbowy – docinek pod adresem dość rozpowszechnionej wówczas samozwańczej szlachty, rekrutującej się ze zbogaconych mieszczan, uzurpujących sobie ten tytuł. [przypis tłumacza]
СКАЧАТЬ БЕСПЛАТНО